Таямнічы лесавік

Прапануем вашай увазе некалькі артыкулаў пра лесавіка.

Аляксей Ненадавец, блог, міфалогія, лесавік

Зноў перад намі паўстае традыцыйная ўжо сітуацыя, калі  нейкай прасторы патрэбен быў гаспадар. У даным выпадку такім абсягам (даволі значным, асабліва ў старадаўнія часы) з’яўляліся першастваральныя лясныя масівы. Для іх адпаведна быў уведзены свой цар, якому надаваліся празмерныя паўнамоцтвы, уласцівасці, вядома, магчымасці. Называлі яго ў народзе па-рознаму. Ул. Даль падае наступныя словы: «лясны, лесавік, лесавы, лешы, ляшак».

Сустракаліся «лясны гаспадар», «цар», «лясны дзядуля», «дзядзька», «лясны херувім», а таксама «шалун»,  «зыбачнік», «вадзіла», «блудзень» і г.д.

А. Кіркор паведамляе, што яго звалі не іначай, як «лешы». Ён жа дадае: «Лесавік заўсёды кульгавы і лысы, а таму часта завецца гэтым імем, таксама як і «ліхім», «нялёгкаю», «нячыстым» і г. д. Іх шмат парод: ёсць калдыга, кляскун, дабрахот і інш.»

У «Этнаграфіі Беларусі» знаходзім лесуна, лесавіка, пушчавіка. У «Міфах народаў свету» зафіксаваны: лешы, лесавік, ляшак, баравік. Лешым называюць яго М. Нікіфароўскі, Дз. Ушакоў, М. Забылін, Дз. Зяленін, М. Арлоў дадае ў гэты пералік варыянты: лесавік, лесавы, ляшак, ляснік, лясун, а месцам жыхарства нават проста лес. Пераважная большасць даследчыкаў зафіксавалі ўсё ж назву «лесавік». Яе мы сустракаем у У. Дабравольскага, Я. Ляцкага, Е. Раманава.

Такім чынам, мы бачым, што назваў у лесавіка і іх усемагчымых форм было зашмат, але асноўная функцыя ў іхняга носьбіта ад гэтага не змянялася –  ён павінен быў валадарыць у лясных абшарах.

А. Багдановіч пісаў: «Над лясамі і ўсім, што ў іх, валадарыць лешы… Ростам ён роўны з дрэвамі таго лесу, у якім раз­гульвае. Ён можа павялічвацца і памяншацца, прыстасоўвацца да велічыні дрэваў. Ён надзвычай дужы, і калі разгуляецца ў лесе ў час буры, то з коранем вырывае магутныя дубы, высцілаючы свой шлях у лесе, каб ніякая сіла не магла дабрацца па яго слядах да яго логава. А жыве ён у так званым матачніку – сярэдзіне пушчы, недаступнай для звычайнага чалавека.

Матачнік абкружаны непраходным лесам, завалены ламаччам, акрамя таго, вакол яго багністыя балоты, якія не замярзаюць і ў самыя суровыя маразы. Тут жыве лешы са сваімі звярамі і птушкамі. Усе буйныя звяры туды ідуць паміраць; яны толькі ведаюць патаемныя сцежкі, па якіх можна дабрац­ца да матачніка».

Я. Ляцкі падкрэсліваў: «Лесавік такі ж вялікі як самыя высокія дрэвы; ён падобны на чалавека, але можа крычаць, як птушка, выць, як звяры, і плакаць, як дзіця… Але гэта толькі ў лесе; як толькі ён выходзіць з лесу, усе гэтыя бачныя атрыбуты знікаюць, і пра яго прысутнасць можна меркаваць толькі па вялізным цені…» Гэтае сведчанне пацвярджаецца наступным: «Лясун, лесавік – вобраз у старадаўніх павер’ях беларусаў; гаспадар лесу і звяроў, які жыве ў лясных нетрах. На­зываўся таксама «пушчавік». Яго ўяўлялі ў выглядзе вялізнага (у рост дрэва) старога чалавека з белым, як бяроста, тварам, з вялікімі вачыма, у звярынай шкуры.

Лясун мог нібыта паказваць грыбныя і ягадныя мясціны, наганяць у бок паляўнічага звяроў і птушак, выбіраць бортнікам месца для ўстаноўкі калод, а таксама прымусіць чалавека доўга блукаць на адным месцы. Каб вярнуць таго, хто заблудзіўся, лесуна задобрывалі, на скрыжаванні лясных сцежак клалі хлеб з соллю і сала».

Уяўлялі яго сабе нашы продкі па-рознаму, але амаль заўсёды ў антрапаморфным выглядзе: твар лесавіка цямнейшы, чым у чалавека, вочы блішчаць, а бровы і векі ўвогуле адсутнічаюць. Валасы на галаве сівыя, доўгія, блытаныя. Адзначалі, што ён рыжы і ў востраканечнай шапцы, што ўвесь чыста аброс імхом. Казалі, што валасы маглі быць і зялёнага колеру, барада даўжэйшая, а рукі-ногі лахматыя.

Е. Раманаў сцвярджаў: «Лесавік уяўляецца чалавекам вялізнага росту – «з дрэва», у лапцях і з доўгаю пугаю ў руках. Ён звярыны пас­тух і вечна варагуе з паляўнічымі, усяляк адводзіць іх у бок ад дзічыны і дапамагае заблудзіцца. У гэтым яму дапамагаюць і чэрці, адгукаючыся рэхам на вокліч тых, хто заблудзіў. Рэха – галасы чарцей. Калі заблудзішся, трэба сесці і разуцца. Левы лапаць абуць на правую нагу, а правы на левую».

Згадвалася толькі пра тое, што лесавік з’яўляўся валадаром лесу і апекуном лясных птушак і звяроў, але ж былі яшчэ многія, больш абстрактныя характарыстыкі гэтага дэманалагічнага персанажа.

Напрыклад, М. Нікіфароўскі пісаў «Абсяг дзейнасці лешага –  уся лясная плошча ад узлеску да ўзлеску, з усімі ўзгоркамі нізінамі, ярамі, палянамі, за выключэннем вадаёмаў, дзе маецца асобны нячысцік – вадзянік, У глыбіні гэтай тэрыторыі знаходзіцца дом лешага, дзе жывуць яго жонкі і дзеці. Сам жа ён дома не сядзіць — больш вандруе, адпачывае і начуе ў выпадковых мясцінах: на вершалінах высокіх дрэваў, у дуплах, у густых зарасніках, у ламаччы, у бураломах, у лагчынах і прадоннях. Хаця лешы здольны прымаць розныя воблікі, ператварацца ў любыя прадметы свайго абсягу, але часцей за ўсё паўстае ў вобразе старога з белым, як бяроста ці воск, ніколі не загарэлым тварам, з вялізнымі цьмянымі вачыма свінцова-сіняга колеру, якія нерухомыя і ніколі не закрываюцца. Адны кажуць, што лешы мае сплюшчаны, рабром наперад, доўгі твар, доўгую – клінам – бараду, адно вока і адну нагу пятою наперад. Калі ж ён ператвараецца ў звычайнага чалавека, то… пазнаць яго можна толькі па тым, што левае крысо адзення ў яго будзе накрываць правае, г. зн. зусім іначай, чым у хрышчоных людзей, а правае вока будзе нерухомае і заўсёды большае, чым левае».

Параўноўваючы чутае-перачутае ад іншых, патрыярхальны чалавек самастойна аналізаваў гэтыя варыянты, узбагачаючы іх уласным майстэрствам успрыняцця і пераказу.

«Лесавік можа прымаць выгляд знаёмага чалавека (яшчэ жывога ці памершага). Але нават у такіх выпадках яго лёгка распазнаць, бо ён мае зычны голас,  ён паўтарае апошнія словы суразмоўцы, часта свішча і спявае.

Акрамя гэтага, лесавік, калі размаўляе з чалавекам, то не глядзіць на яго. І яшчэ, лесавік ў чалавечым абліччы абавязкова павінен быў суправаджацца чорным сабакам». Лесавік любіць жартаваць, перакідваючыся ў сасну. Можа паказацца не толькі дрэвам, але і белым мохам, пнём, купінай, грыбам, ператварацца ў птушку ці звера: цецерука, мядзведзя, зайца, дзікага казла, жарабца, сабаку і г.д. Нават калі ён мае чалавечы выгляд, то абавязкова «прыхарошаны» прызнакамі звера: ён махнаты, у яго рогі, казловыя ногі. Лесавік мог з’яўляцца і ў выглядзе ветру, віхуры. Лічылася, што гэтыя прыродныя стыхіі толькі лесавік і ўтварае.

 

Працяг – будзе.        

Вам также могут понравиться
BE EN RU