Домой Анатолий Санотенко Прынцып і габрэйскае пытанне

Прынцып і габрэйскае пытанне

(Глава рамана «Надзвычайныя прыгоды Вацлава Прынцыпу, або –  Бабруйск і яго жЫвёлы»)

Чытаць па-руску: http://babruysk.by/princip-i-evrejskij-vopros/

Анатоль Санаценка, раман

Усе праблемы ў Бабруйску пачаліся з таго, што з Бабруйска з’ехалі габрэі…

– Такі з’ехалі? – спытаеце вы.

– Такі – так, – адкажам мы.

З’ехалі… Калісьці было больш за 70 адсоткаў (пры рускіх яшчэ царах, якія ўвялі «рысу аселасці»), стала – менш аднаго. Адсотка. (Але пакуль мы гэта пісалі – можа, і яшчэ зменшылася…).

Увогуле, дэбет з крэдытам не зводзіцца. Не, не зводзіцца.

А было некалі, было! Сотні лавачак, 42 сінагогі, свае друкарні… Друкавалі Тору. выходзіла газета – «Перадапошнія навіны» (узначаліць якую, у адноўленым выглядзе, праз 90 гадоў собіла Вацлава Сігізмундавіча Прынцыпа). Быў свой тэатр, свае Сінема.

Нават цырк свой быў, бабруйскі.

Бізнэс – квітнеў, дзяржава – тагачасная – у яго не ўмешвалася: плаці падаткі – і працуй.

Увесь стары «цагляны» Бабруйск і быў пабудаваны менавіта ў тыя часы. За дзесяць гадоў з невялікім. Прыкладна, з 1902 па 1914 год.

Ну, а потым… Потым – Першая сусветная, і ўсё такое…

За ёй –  з’явілася (не запылілася) савецкая ўлада.

Тыя грамадзяне габрэйскай нацыянальнасці, што засталіся (у сэнсе – не эмігравалі) ў першы час нават былі рады: усе вакол – свае, рэвалюцыйна ці проста – па-добраму настроеныя. Удакладнім, гэта тыя так думалі, якія «ўбудаваліся» ў новыя парадкі. Ну а іншыя…

Іншым (тым, якія кажам, не эмігравалі) было зусім нядобра: сінагогі, габрэйскія абшчыны –  закрылі, маёмасць – забралі, навучанне ў хедэрах і ешывах – забаранілі. Нават іўрыт потым быў забаронены! Што ўжо тут (і на чым!) казаць…

Бальшавікі – каб ім святла белага больш ніколі не бачыць і такога ж хлеба – разбурылі гаспадарчую структуру ў мястэчках; габрэйскія рамеснікі і гандляры страцілі працу, іх пазбавілі грамадзянскіх правоў, прыляпілі (задоўга да ашалелага Адольфа) бірку: «пазбавенец»…

«Пазбавенцам» нельга было ўсё! І тое, і тое, і яшчэ – вось гэта…

Праўда, спачатку здарыўся кароткі перадых – НЭП, Новая эканамічная палітыка… Хто быў сьмялейшы, больш спрактыкаваны ў камерцыйных пытаннях, адкрыў сваю справу – майстэрню, лавачку, магазін…

Але ненадоўга, таму што потым…

Потым наступілі наогул «райскія» часы.

ЧК-ОГПУ… Ну, вы зразумелі.

«Рэпрэсіі, рэпрэсіі – жывуць габрэі весела», – сумна жартавалі ў Бабруйску ягоныя «карэнныя жыхары».

«Стварэнне я дрыготкае або права маю?» – між тым грозна разважала маладая савецкая дзяржава, пажадліва аблізваючыся на сваіх нічога не падазравалых грамадзян.

І вырашыла – мае.

А ў «стварэньні дрыготкія», «занесла», стала быць, усіх яго грамадзян, без разбору па нацыянальнасцям.

Адступленне, – што датычыць «правоў». Вось, скажам, забіў хтосьці чалавека – як мы яго назавем? Правільна – забойцам.

А калі дзяржава забіла 200 000 з дзевяці мільёнаў і яшчэ каля 700 000 – у лагеры адправіла (многія там самі памерлі, без «падказкі»), прычым, нявінных людзей – якія проста пад руку трапілі…

Як гэта назваць?

Подзвігам у імя будучых пакаленняў?

Каб, так бы мовіць, будучыя пакаленні маглі смачна есці і салодка спаць, закладзем у дзяржаўны «бюджэт», – на знішчэнне, – дзесяць адсоткаў насельніцтва? Пачысцім, прарэдзім, на ўсялякі выпадак, народзец, які дастаўся нам ад цароў?

Дык вось, называецца гэта, калі быць юрыдычна дакладным, генацыдам, злачынствам супраць чалавечнасці.

Габрэяў тады таксама ладна «пачысцілі». Асабліва – інтэлігенцыю, купецтва. Каб не высоўвалася, не заміналі новаму жыццю і г. д.

І гэта яшчэ да нямецкіх нацыянал-сацыялістаў. Свае пастараліся. Су-грамадзяне! Як гаворыцца, з Торы слоў не выкінеш: што ёсць – тое і ёсць.

Ну, а ўжо потым… Вось потым і прыйшлі фашыствуючыя «нямецкія таварышы», з якімі да таго, да самага апошняга моманту, Еся Сталін надта сябраваў – аж да не магу… Складанне спісаў габрэйскага народа… жоўтую зорку на адзенне… масавыя расстрэлы ў Каменцы, што пад Бабруйскам…

Пасля вайны габрэяў рэпрэсаваць нібыта перасталі (распавядаюць, Сталін збіраўся, але «раптоўна» не дажыў). А вось «пятая графа», усякага роду таемныя абмежаванні па нацыянальнай прыкмеце, бытавой антысемітызм – нікуды ні дзеліся.

Увогуле, ім – хапіла. І як толькі прыадчынілася акенца – яны паехалі… Хто – у Амерыку, хто ў Аўстралію, хто – у Ізраіль. Так бы мовіць, дзякуй за ўсё, але больш – не трэба.

Гадоў пятнаццаць з’язджалі з Бабруйска габрэі. З 70-х да пачатку 90-х. І ж такі з’ехалі…

Між тым Вацлаў Сігізмундавіч заўсёды з імі ладзіў. З тымі, хто застаўся. І яны з ім –таксама.

Я яшчэ ў тыя, нядаўнія яшчэ часы, калі камуністы не толькі камуніствавалі, але і антысемітствавалі ад душы (хоць і цішком), Прынцып – тады зусім яшчэ малады чалавек – зрабіў «граду і свету» «афіцыйную заяву» (было гэта яшчэ ў іншым населеным пункце – не ў Бабруйску): раз вы так, – лічыце, маўляў, і мяне габрэем.

Але ў яго – не выйшла. Прынцыпа працягвалі лічыць Вацлавам Сігізмундавічам.

…Наступілі іншыя часы. На белых конях пранеслася Перабудова. Пятую графу адмянілі, межы – адчынілі, антысемітызм як ідэалогію (з часова згорнутых сцягоў камуністычнага рэжыму) – прыбралі. І, як ужо было сказана, «карэнныя жыхары» Бабруйска скарысталіся  «гістарычнай магчымасцю» – паехалі, паехалі, паехалі…

Сотнямі, тысячамі!

Але! – і ў гэтым загадка Бабруйска – колькасць горада пры гэтым «зыходзе» габрэйскага народа не паменшылася. А – калі па арыфметыцы, то павінна б.

Не, як было 220 тысяч – так і засталося. Што за цуды?

Ну, увогуле, прызнаемся мы, у чым тут справа: месца габрэйскіх грамадзян у горадзе занялі навакольныя жыхары, з вёсак і іншых там сёлаў.

І тут «дэбет з крэдытам» таксама не сыходзіцца: было вялікае мноства культурных, адукаваных, ветлівых людзей – прыехала такая ж колькасць сельскіх жыхароў. Гараджан у першым, чаго ўжо тут, пакаленні.

Ну, цяпер вы разумееце, з чаго пачаліся ўсе праблемы ў Бабруйску?.. Так і мы пра гэта!