Домой Анатолий Санотенко Надзвычайныя прыгоды Вацлава Прынцыпу, або – Бабруйск і яго жЫвёлы

Надзвычайныя прыгоды Вацлава Прынцыпу, або – Бабруйск і яго жЫвёлы

Долгое время я «тревожился» — а как будет выглядеть этот текст по-белорусски? Ведь там, в нём, в тексте романа, – субкультура стран СНГ, с фрагментами своего «специфического» йазыга. Но перевел «первую главу», с анонсом, – аказваецца, добра ён будзе выглядаць. Нават – файна.

Але для аматараў пачытаць паруску – вось рускамоўны варыянт: http://babruysk.by/19000-2/

 

 

Анатоль Санаценка

 

Надзвычайныя прыгоды Вацлава Прынцыпу,

                           або –  Бабруйск і яго жЫвёлы

 

З  постмадэрнісцкага рамана-трансформера-трэвела-комікса

 

 Анатоль Санаценка, раман, Бабруйск і яго жЫвёлы

 

«Пры слове «Бабруйск» сход хваравіта застагнаў.

Усё згаджаліся ехаць у Бабруйск хоць зараз. Бабруйск

лічыўся выдатным, высокакультурным месцам».

 Ільф і Пятроў. «Залатое цяля».

 

«Ты езьдзіў у Бабруйск?»

Уладзімір Сарокін,

апавяданне «Дарожнае здарэнне».

 

«У Бабруйск, жЫвёла!»

(Народнае)

 

«Усе жывёлы роўныя, але некаторыя раўнейшыя за іншых».

Джордж Оруэл. «Жывёльны двор».

 

 

Замест анонса

Яны сышліся – сілы дабра і зла. І поле бітвы – Бабруйск.

Сілы дабра вонкава падобныя на Арнольда Шварцэнэгера (гэта галоўны герой рамана – Вацлаў Прынцып, – выдавец, рэдактар), унутрана – на прафесара Праабражэнскага (герой адной з аповесцяў М. Булгакава).

Сілы зла – зборны вобраз. Ён складаецца з: савецкіх візуальных сімвалаў (серп молат, Ленін), вусоў (рознае геаметрыі й стрыжкі); носіць балетны пачак (калі ніхто не бачыць). Верхняя форма адзення – камізэлька, якая цьмяна нагадвае «сталінскі» фрэнч. Са шматлікіх кішэняў камізэлькі тырчаць, высоўваюцца, выпаўзаюць – сімвалічны чыноўніцкі хабар, візуальныя сімвалы даляра і еўра, зробленыя з металу жоўтага колеру.

Асноўныя дзеянні разгортваецца ў горадзе-брэндзе, па сумяшчальніцтве Шамбале ўсёй Беларусі – Бабруйску.

На працягу больш чым дзесяці гадоў усіх жывёл краін СНД пасылалі існаваць менавіта ў гэтым горадзе. («Ф Бабруйск, жЫвёла!»). А хто-небудзь задумваўся –  як ім там: ці добра, ці дрэнна?

Вось пра гэта і распавядаецца ў рамане-трэвел, рамане-расследаванні, рамане-коміксу «Надзвычайныя прыгоды Вацлава Прынцыпу, або –  Бабруйск і яго жЫвёлы».

 

 

    МЕСЦА ПРАЖЫВАННЯ – БАБРУЙСК

 

Бабруйск быў тады, калі нікога яшчэ не было.

Толькі – Бабруйск і жывёлы.

Тыпу дыназаўраў.

З нагоды гэтага горада чамусьці менавіта так хочацца…

Так, на самай справе, – часам здаецца, што Бабруйск быў заўсёды… Як свяшчэнны горад-татэм.

І што варта было б яго выдумаць, калі б яго не існавала…

Між тым будучыя бабруйцы нагледзелі сабе гэтае месца, сапраўды, у надта ўжо старадаўнія часы.

Нестар і іншыя летапісцы з імі яшчэ не цягаліся, таму цяжка сказаць – калі дакладна.

Можа быць – у нашай эры, можа – не ў нашай… Але археолагі кажуць, што не ў нашай.
Ну там – косткі мамантаў, каменныя прылады, крэмневыя нажы і іншыя скрабкі, само сабой, – прыкладаюцца.

Усё было, усё – маецца. Як у прыстойнай «гістарычнай» гісторыі. Бабруйскі музей, як грыцца, вам у дапамогу.

Спачатку мясцовыя жыхары – дрыгавічы – сяліліся ў тых месцах то там, то сям. Але ўсё бліжэй да ракі, да ракі… А менавіта – да Бабруйкі, прытоку Бярэзіны.

У канчатковым выніку Бабруйск, які мы ведаем, той самы міфічны Бабруйск, Шамбала ўсяе Беларусі, і быў закладзены на правым беразе Бярэзіны, – там, дзе ў яе ўпадае Бабруйка.

А трэба сказаць, што у тых месцах баброў было – нямерана. Дрыгавічы ставілі тамака свае хаткі, бабры – свае. Асабліва – на Бабруйке, к таму часу ўжо плыткай і вузкай рачулцы.

Баброўск, Бобруеўск, Бабруеск, Бабрусек… Як толькі не называўся гэты горад у старадаўнія часы! Але сутнасці гэта не змяняла: у пачатку быў бабёр, і бабёр быў у Бабруйке, і імя горада стала – Бабруйск.

А паколькі размяшчаўся ён на найважнейшай (далей – няма куды) воднай артэрыі – Бярэзіне, гандлёвым шляху паміж Кіевам і балтамі (што прыносіла тамтэйшым жыхарам вялікую выгаду), развівацца гэты слаўны горад стаў вельмі «барзо», гэта значыць, па-сучаснаму, – хутка.

Вось і назва галоўнай у гэтых краях рэчкі – Бярэзіны – адсюль, гэта значыць ад гэтага слова, цячы пайшло: «Брзна», «Брзая», то бок – хуткая. Так называлі гэтую рэчку ў тыя часы на стараславянскай, старабеларускай.

Ну вось, пакуль сутнасць ды справа, сё то да то сё, надыходзіць 1387 год – год першага пісьмовага згадвання пра Бабруйск у дагаворнай грамаце вялікага князя Літоўскага і Рускага Ягайлы і яго брата Скіргайлу.

Іншымі словамі, галоўны Літоўскі, Рускі і Жамойцкі князь аддаваў Бабруйск «на княжанне» свайму брату.

«На табе, браце, што нам не наце», – так бы мовіць.

Каб не бяшете вы, брат, недарэчна, што, маўляў, нічога не дасталося…

Дасталося, дасталося – мы сведкі.
Потым Бабруйск становіцца рэзідэнцыяй княжацкага намесніка. Гэта значыць – старасты, які быў падпарадкаваны Віленскаму ваяводзе. (А Вільня – так, на ўсялякі выпадак – у гэтых землях была сталіцай, – прычым, шмат стагоддзяў).

Потым – крымскія і аккерманские татары, а таксама іх нізкарослыя коні трохі патапталіся ў гэтых краях, уключаючы Бабруйск. Аднак вялікакняжацкае войска іх выгнала. Назад у родныя ім Массандры і кадылыкі.

Але ўсё ж не мінуў Бабруйск лёс вынішчэння. Тройчы ён быў спустошаны і спалены.

У 1508 годзе – войскам князя Глінскага, які зажадаў шчадротаў маскоўскіх і які падняў мяцеж у Вялікім княстве Літоўскім.

У 1535 годзе, – ваяводам маскоўскага князя Фёдарам Аўчынай, які з таварышамі «і пасады ў гарадоў палілі, і сёла палілі, і людзі, і жывот (маёмасць), і жывёліну выімалі, і іншае выпалілі і выйшлі па-здарову» (не захапіўшы, праўда, самой бабруйскай крэпасці – не іншай, іншай, яшчэ сярэднявечнай).

І – у 1655 годзе, у часы Крывавага Патопу, калі атаман Залатаренка, са сваім 20-тысячным войскам, па «замове» «Найціхага» Аляксея Міхайлавіча, галоўнага «глядзяшчага» князя Маскоўскага, захапіў і цалкам знішчыў Бабруйск.

Пасля гэтых падзей Бабруйск на 100 гадоў перастаў быць горадам, праходзіў па разрадзе «мястэчак»…

І потым было – то яшчэ… Паўночная вайна, тры эпідэміі халеры… Войска шныраць па гэтай зямлі туды-сюды. Прыносячы голад, разруху і мор. (Вось на халеру тое трэ было беларусам, то бок – тады яшчэ – літвінам…)

Крыху пазней, праўда, здарылася часовае зацішша. У 1764 годзе Бабруйск, кажуць, нават атрымаў Магдэбургскае права – для далейшага самастойнага развіцця.

Але неўзабаве зноў пачалося – «панеслася»: 1772, 1793 і 1795 гады – тры падзелы Рэчы Паспалітай, у якую Вялікае Княства Літоўскае ўваходзіла на правах канфедэрацыі.

Адбыліся гэтыя раздзелы-падзелы не папросту так, а па прычыне паслаблення Вялікага Княства Літоўскага і ў цэлым – Рэчы Паспалітай. А паслабленне гэта здарылася з-за не ўласцівай таму часу дэмакратыі, якая панавала ў Канфедэрацыі.

Кароль абіраўся на сейме, у парламенце; многія гарады мелі самакіраванне; дзейнічала першая ў Еўропе Канстытуцыя – Статут…

А дзе дэмакратыя (хоць і такая «асветніцкая»), –  там, як мы ведаем, некаторы «разброд і хістанне». Абмеркаванне, спрэчкі, доўгае прыняцце рашэнняў у Сейме, узважванне, прыцірка,  улагоджванне інтарэсаў  – усіх бакоў…

Гэта не так, як у тагачасных (і цяперашніх) дэспатыях: «цар» раніцай сказаў – армія да вечара зрабіла. Ну, ці паспрабавала зрабіць, нясучы значныя страты…

Вось і ў нашай гісторыі – з Бабруйскам і іншымі тутэйшымі землямі – непрыгожа атрымалася. Але – у адпаведнасці з норавамі тых часоў.

Расійская імператрыца Кацярына Другая, паклаўшы вока на паўночна-заходнія ўгоддзі, сказала: «Маё!»

І спадар Сувораў – са сваёй арміяй – не змаглі адмовіць нямецкай дзяўчыне.

Гэтыя землі адышлі Расійскай кароне.

У 1810 годзе Бабруйск быў разбураны ў чацвёрты раз – пры будаўніцтве «знакамітай» «крэпасці на Бярэзіне». Зруйнаваны!

Горад стаяў у тых межах не менш за пяцьсот гадоў, але па загадзе маскоўскага цара быў знесены. А яго жыхары – выселеныя на фарштаты.

План быў такі – пабудаваць найбуйнейшую ў Еўропе фартэцыю. Каб ніхто не мог паквапіцца на асновы расійскага самадзяржаўя – з гэтага боку.

Але – вось смешна! – менавіта тут, у гэтай фартэціі, млададзекабрысты і падумвалі ў 1823 годзе здзейсніць замах на гэтую самую «аснову» – імператара Аляксандра Першага. Марачы выкрасці яго і ўтрымліваць у крэпасці аж да грамадскіх зменаў.

Але – перадумалі, паколькі не былі гатовыя. Увогуле – не зраслося.

І што нам да таго, што Бабруйскую крэпасць прылічылі потым да першакласных ваенных умацаванняў на тэрыторыі Расійскай імперыі, – ні свабоды, ні сапраўднай, «сваёй», гісторыі ў гэтых краях ужо не было.

І нават – прывітанне аб’ектыўнасці! – Бабруйская «сапраўдная» гісторыя фактычна пачынаецца з часоў рускіх цароў. У афіцыйным, так бы мовіць, выкладзе.

Трэба прызнаць, што «пасля Напалеона» ў горадзе было досыць ціха. Горад рос, развіваўся, абзаводзіўся крамамі, усялякімі вытворчасцямі і заводамі.

Але было гэта – для выгоды Расійскай кароны, для імперыі, а не – мясцовых «літвінаў». Якім забаранілі ўсе, – мець сваю мову, школы, тэатр, кнігі…

А далей – бегам, бегам – праз час «саветаў», як скрозь строй… Хутчэй, хутчэй, пакуль вас не арыштавалі, запрыкмеціўшы сярод іншых гэтых, і не абвінавацілі ў тым, што, скажам, з’яўляючыся шпіёнам 250 краін, вы самааддана капалі падземны ход з Бабруйска ў Крэмль – каб здзейсніць вераломны напад на таварыша Сраліна…*

І праўда, – што добрага можна сказаць пра час, дзе разня ёсць толькі дэталь адміністравання, дзе генацыд уласнага народа ўзведзены ў дзяржаўную палітыку? Не хваліцца ж нейкімі там будоўлямі, дамамі ў стылі «сталінскі вампір», калі ў «бюджэт» дзяржавы закладзена дзесяць адсоткаў грамадзян, якія падлягаюць знішчэнню…

Ну так – было адноўленая «саветамі» дарэвалюцыйная маслабойная, гарбарная, чыгунна-ліцейная, «лесапрамысловая» і т.д. вытворчасць.

Ну так, адкрылі потым шэраг прадпрыемстваў лёгкай і хімічнай прамысловасці (што дазволіла Бабруйску да пачатку 70-х гадоў 20-га стагоддзя заняць чацвёртае месца ў рэспубліцы па прамысловым патэнцыяле)…

Але ж рабілася гэта ўсё не для чалавека, не для індывіда, а для захавання, так бы мовіць, савецкай улады, для доказу, што гэтая ўлада таксама чагосьці можа – напрыклад, займацца дзяржаўным капіталізмам…

Увогуле, у «вечнай» дылеме: дзяржава для чалавека ці чалавек для дзяржавы – мы, зразумела, выбіраем першае. Бо чалавек – галоўная каштоўнасць, галоўны «элемент» любога грамадства, што тут казаць… Няма чалавека – няма дзяржавы. І нельга яго – у гістарычную топку, у ахвяру будучага «смачнага», сытага жыцця…

Хаця многія тут да гэтага часу лічаць, што «дэвіз»: «…і як адзін памром у барацьбе за гэта» (ці, хутчэй, папросім памерці іншых) – самы лепшы, самы гуманны, самы прагрэсіўны ў свеце…

Яшчэ вось можна ўспомніць: «лес сякуць – трэскі ляцяць», «няма чалавека – няма праблемы», «што нашым ворагам падабаецца, тое нам шкодна»…

Так, шмат чаго можна ўспомніць – але не трэба. Не будзем адцягвацца. Мы ж не Нюрнбергскі трыбунал, насамрэч…

Нашыя дні… І вось перад намі 220-тысячны сучасны горад, – шасцісотгадовы; не раз пакоцаны; чатыры разы разбураны і адноўлены; сёмы ў краіне па колькасці насельніцтва, чацвёрты (як было сказана) – па вытворчаму патэнцыялу; постсавецкі горад; горад, які не справіўся са сваёй гісторыяй; карупцыйны, задушлівы, рэпрэсіўны; зялёны, разгалісты, ціхі, утульны, ветлы, пяшчотны, і, увогуле, нягледзячы ні на што, – любімы, любімы, любімы…

 

* Памылка друку, варта чытаць: Сталіна.