Домой Анатолий Санотенко МУЗЕЙ АХВЯР

МУЗЕЙ АХВЯР

(Глава рамана «Надзвычайныя прыгоды Вацлава Прынцыпу, або –  Бабруйск і яго жЫвёлы»)

Чытаць па-руску: http://babruysk.by/muzej-zhertv/

Анатоль Санаценка, раман
Жертвы репрессий на фоне карты ГУЛАГа (Бобруйский музей жертв политических репрессий).

Музей ахвяр палітычных рэпрэсій быў у Бабруйску адзіным на ўсю краіну. Адзін час нават на ўсё СНД.

Мясцовыя ідэолагі, на некалькі гадоў адсунутыя гісторыяй у бок (у правільную трэба сказаць, бок – у маральным і юрыдычным сэнсе), не дагледзелі. Падрасцяраліся, нягоднікі, трохі – у агульнай «гістарычнай» блытаніне і – прапусцілі.

Ды і стварэннем музея (як і адпаведнай арганізацыі рэпрэсаваных) занялася такая прабіўная дама, што – мама не гаруй.

Яна ў дзяцінстве і сама пацярпела: савецкая ўлада вынішчыла яе бацьку, а маці – пасадзілі на дзесяць гадоў у лагер. Фактычна за тое пасадзілі, што жылі яны на акупаванай тэрыторыі – пасля таго, як Чырвоная Армія кінула іх на волю лёсу. Жылі – і не памерлі! Прабачце, таварыш Сталін. Просім прабачэння, Саўнаркам і КПСС. Вінаватыя – выжылі.

Саму нашу гераіню – Ганну Ткач – адправілі тады (у пяцігадовым узросце), у іншы савецкі «лагер» – у дзіцячы дом.

«Добрыя» выхавальнікі на чале са сваёй загадчыцай так адразу і абвясцілі: «Дзеці!  Анечка – дачка ворагаў народа!»  А вашыя, маўляў, бацькі загінулі на фронце, падчас вайны, ад рук фашыстаў, ад бамбёжак савецкай авіяцыі… а гэтак далей – як у сапраўднай  гісторыі было».

Увогуле – просім любіць яе і шанаваць…

Вось так, у пяцігадовым узросце, Аня трапіла з поўнай, шчаснай сям’і ў поўнае камуністычнае пекла.

Дзеці і выхавальнікі яе шпынялі. Труцілі псіхалагічна. Маглі і пабіць.

Есці тады было няма чаго – лютаваў пасляваенны голад: Іосіф Вісарыёнавіч адмовіўся-такі ад харчовай дапамогі заходніх краін-саюзнікаў: «са-авецкаму ча-алавеку гэта – нэ-э нада!»

Дзеці «атаварваліся» ў «санітарнай зоне»  мясцовага вайсковага шпіталя, – гэта значыць на сметніцы. Абгладвалі гнілыя косткі. А па начох у спальных памяшканнях было так холадна, што да раніцы валасы примерзали да падушкі…

Каб не мучыцца ў гэтым «сацыялістычным раі», – без бацькоў, у фіўічным і псіхалагічным гвалце, у прыніжэннях і ў голадзе, – Анечка, вырашыла ўтапіцца –  у сажалцы. Пазбавіць ужо ад сябе, сваёй прысутнасці, «дарагую» савецкую дзяржаву.

Але мясцовы цясляр не даў ёй гэта зрабіць, выцягнуў з вады, выратаваў…

Прайшло пяцьдзесят гадоў, і Ганна, ужо выйшаўшы на пенсію і скарыстаўшыся тым часовым «гістарычным непаразуменнем», пра якое мы ўжо распавелі, – выбіла, выціснула з уладаў дазвол на стварэнне Таварыства ахвяраў палітычных рэпрэсій і ў тым жа памяшканні, крыху пазней, – аднайменнага музея.

Ёй нават трохпакаёвую кватэру далі пад гэтую справу! Амаль у самым цэнтры горада!

Ох, і часы былі! Хоць шчыпай сябе – у недаверы да ўласнай памяці…

Было ці не было?

Было, было.

«Было. Але прайшло» – як у песні спяваецца. А цяпер – у жыцці дзеецца.

Да ўлады затым прыходзіць «чырвоны мэр», Фёдар Уладзіміравіч Рагачоўскі, – прызначаны  на гэтую пасаду свежаабраным кіраўніком усяе Беларусі, які пачынае «адкочваць-адматываць» назад.

Але гэта – потым. Пакуль жа Ганна стварае музей, урачыста адкрывае яго ў маі 1995 года, асвячаючы па каталіцкім і праваслаўным канонах, запрашае да супрацоўніцтва Вацлава Сігізмундовіча, маладога тады яшчэ рэдактара, які ўжо ўзвышаўся ў Бабруйску, са сваімі «Перадапошнімі навінамі», над агульным інфармацыйным ландшафтам.

А трэба сказаць, Прынцып заўсёды цікавіўся тэмай палітычных рэпрэсій. Нібы прадчуваў, што тыя часы вернуцца, і пакуль ёсць час, трэба вывучыць іх – каб ведаць, як паступаць падчас іх…

Нічтоже сумняшеся, і нават зусім не сумняшеся, узяўся Вацлаў Сігізмундовіч за справу і стварыў пры гэтай арганізацыі, а таксама іх музеі – інфармацыйны бюлетэнь.

Стаў выпускаць яго, на грамадскіх пачатках, раз на месяц.

Два гады выпускаў. А потым – крыху стаміўся. Вядомая справа: усё-ткі фірма, газета, журналістыка расследаванняў… Шмат усяго – і ўсім трэба заклапаціцца, усім надаць увагу…

Іншымі словамі, наладзіў Прынцып «тэхналагічны працэс», а сам адышоў у бок, перадаўшы вопыт, веды і «стырно праўлення» іншым супрацоўнікам гэтай арганізацыі.

Мінула некалькі гадоў. Заснаванае Вацлавам Сігізмундавічам справа на месцы не сядзела – жыла, дыхала, развівалася. Прычым, развівалася ўжо відавочна насуперак, чым – дзякуючы…

Патроху пашыраўся і музей – яго стваральніца планавала вылучыць пад новую экспазіцыю яшчэ адно памяшканне, – другі пакой у іх офісе.

Але не спалі ў камуністычную шапку-вушанку і «рэваншысты». Яны ўжо будавалі планы. Ужо рыхтаваліся. І вось ужо нават – падпаўзлі, акі кітайцы на востраў Даманскі, з усіх бакоў…

Былі «рэанімаваныя» агенты НКУС – яшчэ «сталінскага прызыву», –  нявіннага выгляду бабулькі 75 гадоў, перад якімі цяпер стаяла задача па «ўкараненні” ў – і развалу арганізацыі знутры.

Бабулькі-нкусніцы паспяхова праніклі ў офіс Ганны Ткач, якая заўсёды была адкрытая для новых людзей, заўсёды была ўдзячная, калі хтосьці вырашаў праявіць сваё «валанцёрства»…

Агенткі – па класіцы жанру – разведалі, як усё ў Ганны Ткач у яе арганізацыі арганізавана, хто чым займаецца, дзе – «слабыя месцы», а, такім чынам – «магчымасці «для іх далейшых» «аператыўных» дзеянняў…

Спярша было «абвешчана», што стваральніца арганізацыі і музея не займаецца справамі як след. Частка людзей – паверыла: на тое яны і людзі, каб верыць прапагандзе і хлусні.

Потым – задзейнічаўшы сарафаннае радыё – сталі ўкараняць у масавую свядомасць думку аб тым, што «дырэктарша» не чыстая на руку. Ну там – гуманітарная дапамога, грошы фондаў і спонсараў (патрэбнае – падставіць)… Ну што жа – таксама «класіка агітацыйнага жанру».

Пасля інфармацыйнай «апрацоўкі», дакладней – бамбардзіроўкі, прыступілі да больш тонкіх тэхналогій. Сталі – за вочы – нагаворваць на тых, хто падтрымліваў Ганну Ткач. Аднаму скажуць: а такі-то імярэк казаў пра вас, што… А гэтаму самому «імярэку», наадварот, – што той казаў на яго вось як!..

Увогуле – задача: перасварыць усіх офісных работнікаў адзін з адным, унесці, так бы мовіць, у калектыў недавер і сумятню.

Унеслі. Цяпер можна было прыступаць да аперацыі «Зрушэнне».

За спіной Ганны Ткач, – зразумела, не папярэдзіўшы яе, – правялі «справаздачна-выбарны» сход са штатных агентаў і людзей, адурманеных дэзінфармацыяй. Сагналі таксама для масоўкі нейкіх незразумелых персанажаў, якія невядома адкуль з’явіліся, і: «вырашылі-пастанавілі». Нават склалі пратакол сходу.

Назаўтра раніцай прыходзіць Ганна Ткач на працу – а там у кіраўніцтве ўжо засядаюць іншыя людзі. І дзве з іх – агенты 50-гадовай вытрымкі – у якасці старшыні і намесніка старшыні…

Маўляў, мы вас і ведаць не ведаем, вы – ніхто, ідзіце адсюль па-добраму, толькі  пячатку пакіньце…

Вось такая мілая гісторыя здарылася ў горадзе ідыялагічных жЫвёл у пачатку нулявых.

«Па запавету Леніна, па статуту Сталіна збудавалі мы калгас – галоўны шлях селяніна».

Але, трэба сказаць, што падобнага роду «здарэння» «ўспыхвалі» ў той час па ўсёй краіне: то тут – то там; то там, то – тут.

«Органы» не спалі. «Органы» мелі эрэкцыю на ўсю грамадзянскую супольнасць, якая зараджалася тады ў гэтай краіне…

Усталі  ў пазіцыю паляўнічай сабакі ў «стойцы»: падціснуўшы адну лапу і ўтаропіўшыся вачыма ў будучую ахвяру.

Мноства грамадскіх і палітычных арганізацый былі тады расколатыя і дыскрэдытаваныя, мноства незалежных газет – закрыта, мноства планаў і ідэй па свабодным развіцці дзяржавы – не рэалізавана…

Рэваншысты – стараліся, закладвалі «аснову» для будучыні. Свайго, вестыма. Нясветлага і карупцыйнага. З багатымі магчымасцямі там і сям.

Не, Ганна Ткач не здалася – пісала, аспрэчвала, пратэставала… Але ўсюды натыкалася на сцяну.

Калі аб гэтым даведаўся Вацлаў Сігізмундавіч, план па знішчэнні Бабруйскай арганізацыі ахвяр палітычных рэпрэсій ужо ўваходзіў у фінальную стадыю.

У тыя часы «дзяржаўны каток» (устаць і выканаць гімн стоячы!) «праходзіў» і па іх прадпрыемству, па іх выданню. Прынцып быў захоплены юрыдычным баданнем з  «нахабнікамі-нягоднікамі» – прыхаднямі з улады (як ён казаў з гэтай нагоды), ён тады адышоў ад актыўнай журналістыкі – вось і не дагледзеў.

Калі даведаўся – «Перадапошнія навіны» ўдарылі, як цяжкай артылерыяй, цыклам публікацый: «Ахвяр рэпрэсій зноў знішчаюць»; «Адзіны ў краіне музей закрыюць?»; «Ганна Ткач: усё жыццё – барацьба»…

Не дапамагло…

Бо гэта быў высокі «заказ», «ханскі». Сітуацыі можна было толькі даць пад дых, а вось – «зваліць» з ног, – ужо такі не…

Іншыя часы насталі, «рэжымныя». «Рэваншысты» адужэлі ўжо настолькі, што не падалі. Проста круціліся як неваляшкі пасля ўдару – і ўсё…

Нічога не даказала Ганна Ткач. Нічога.

У рэшце рэшт, з офіса (офіса і створанага ёю асабіста музея) яе вывелі – група міліцыянтаў-аўтаматчыкаў, выкліканыя (як мы ўжо казалі) рэанімаванымі – «з нагоды» вяртання той самай гісторыі – сталіністкамі…

Неўзабаве музей ахвяр палітычных рэпрэсій закрылі. Экспазіцыю рассавалі па падвалах. Нават – у іншы горад вывезлі… Праз лес… Ідыялагічны, гістарычны – і ва ўсіх сэнсах…

Праз нейкі час аднайменная музею арганізацыя таксама перастала існаваць. Апусцелы офіс – трохпакаёвую кватэру ў жылым доме – крыху пазней аддалі пад «гарвыканкамаўскую» фірму, якая займалася праграмна-інфармацыйным забеспячэннем мясцовых уладаў…

Задача была выкананая. Непажаданая арганізацыя і такі ж музей – ліквідаваныя.

Як у песні спяваецца: «Сталин всегда живой, Сталин всегда со мной!»

Рэпрэсіі – прыкладаюцца… На іншым «гістарычным этапе», іншага выгляду. Камбінаванага. Гібрыднага.