Домой Аляксей Ненадавец Крыважэрны Вадзянік

Крыважэрны Вадзянік

Аляксей Ненадавец, блог, міфы, дэманы, беларускія нячысцікі, крыважэрны Вадзянік

Вобраз вадзяніка таксама паходзіць з тых надзвычай даўніх часоў, калі ў народзе за кожнай прасторай (воднай, нябеснай ці зямной) быў замацаваны пэўны валадар.

Так перадавалася з пакалення ў пакаленне і менавіта так дайшло да нашага часу.

Але на гэтага персанажа трэба глядзець значна шырэй, не звужаючы ягонае валадарства цалкам да нейкай акрэсленай мясцовасці, бо яно магло ў любы момант пашырацца ці, наадварот, у залежнасці ад пэўных абставін звужацца.

Нельга забывацца і пра тое, што ў даўнія часы прастора, звязаная з вадою, асацыіравалася ўсё ж не з вадзяніком, а з царом падводнага царства.

Даволі часта згадваўся ў ролі валадара магутны і непераможны Змей, з якім, ці то вызваляючы шматлікіх палоннікаў, ці то паказваючы ўласную сілу, вымушаны былі змагацца міфічныя, а пазней казачныя героі-асілкі.

У беларускай вуснапаэтычнай творчасці архетып вужа данёс да нашага часу паасобныя рысы таямнічага ўладара пад­воднага царства, які часцей за ўсё ўвасабляўся ў Цара-змея або Цара-вужа. Але ў той жа час гэтаму вужу ўласцівы ўжо не толькі нейкія рысы магічнай, чароўнай асобы, а і характэрныя асаблівасці звычайнай хтанічнай істоты, якую абагаўлялі нашы далёкія продкі.

Трэба абавязкова адзначыць і наступную характэрную асаблівасць, якая была (ды і застаецца!) у народнай міфалогіі сла­вян, – пакланенне самому Цару-вадзяніку і Царыцы-вадзяніцы.

Іх так і называлі, але самае галоўнае ў тым, што ні вадзянік, ні вадзяніца не адасабляюцца ад цара падводнага царства – Змея.

Не выключана, што недзе на першапачатковым этапе ў народнай свядомасці вадзянік валодаў рысамі таго самага Ца­ра-змея і толькі потым ужо трансфармаваўся ў другарадную міфалагічную істоту з увогуле цяжкатлумачальным, а то і зусім не ўяўным знешнім воблікам.

Калі, напрыклад, дамавіка ці ваўкалака патрыярхальны чалавек мог уявіць сабе па простай аналогіі, то тут такі прыём амаль не падыходзіў.

«У сілу таго, – піша А. Афанасьеў, – як паэтычныя ўвасабленні, што датычыліся рэк, азёраў, крыніц, усё больш і больш аддзяляліся ад сваёй стыхійнай асновы і атрымлівалі ў перакананнях масы незалежнае, самастойнае быццё, воды сталі разглядацца як жыллё гэтых выдуманых істот (вадзянікоў. – А.Н.). Самыя звычайныя жыццёвыя акалічнасці патрабавалі, каб чалавек пасяляўся ля вады. Потым духі – жыхары калодзежаў, вадаёмаў, азёраў і рэчак, ля якіх пасяляліся родзічы, былі іх такімі ж блізкімі боствамі, як і полымя, што разводзілі на сямейным ачагу».

Далей А. Афанасьеў робіць наступны вывад: «Народныя павер’і паведамляюць аб многіх аналагічных рысах, якія падкрэсліваюць падобнасць вадзяніка і дамавіка і таму збліжаюць іх з эльфамі (духамі, – А.Н.), і гэта зра­зумела: бо апошні (дамавік. – А.Н.) ёсць не хто іншы, як пасаджаны на хатнім ачагу бог-грамоўнік, а ў першым (вадзяніку. — А.Н.) даволі лёгка пазнаць вадзянога ўладара, пастаўленага над зямнымі воднымі патокамі. У характары вадзяніка да гэтага часу заўважаюцца сляды такога старадаўняга ўяўлення».

Даследчык выводзіць радаводныя карані ўладара воднай прасторы ад нябесных багоў, якімі ён і быў пастаўлены на адпаведнае месца. Трэба агаварыцца, шго вучоны, магчыма, і меў рацыю, даследуючы рускі фальклор, бо там водная прастора пакрывала сабою значную частку тэрыторыі: акіян, мора і г. д. У беларускай жа вуснапаэтычнай творчасці такіх багатых уладанняў у вадзяніка няма. Яму падуладныя найбольш азёры, вадаёмы, рэкі і…  балоты.

Чамусьці, калі, паводле хрысціянскай рэлігіі, Бог пачаў ствараць Сусвет, то амаль усе язычніцкія багі і бажкі былі аднесены да дэманалагічных істот ці, дакладней, да нячысцікаў. Таму і нядзіўна, што вадзяніка таксама прылічылі да чарцей.

Такім чынам, для вадзяніка ўжо заўчасна былі падрыхтаваны не надта спрыяльныя ўмовы існавання ў народнай міфалогіі. Звернемся да наступнага прыкладу: «Спас узяў гэтага прыгажуна і паставў яго начальнікам над усімі анёламі. Ён і пачаў намаўляць анёлам непаслушэнства Богу:

– За што, –  гаворыць, – будзем слухмянымі Богу? Што такога дзіўнага зрабіў Бог, – стварыў чалавека? Мы і самі зробім такога чалавека, яшчэ лепшага.

Некаторыя з анёлаў і паддаліся на словы гэтага волата і падумалі пра сябе: і сапраўды, за што мы будзем слухацца Бо­га? Пойдзем і зробім такога ж чалавека.

Пайшлі і давай муціць азярцы і рэкі; напрацаваліся, што аж счарнелі, як вугаль. Доўга яны муцілі рэчкі і азёры, з’явіліся рознага роду насякомыя і паўзуны, але чалавека зрабіць не змаглі.

Таму прыйшоў да іх Спас і паглядзеў на іх гнеўна. Твары гэтых непакорных зрабіліся вельмі страшнымі, на галовах выраслі рогі, замест языкоў у іх з’явіліся вогненныя джалы. Іншыя анёлы, зірнуўшы на іх, спужаліся і адракліся іх, а яны засталіся. Раз яны змуцілі ваду, ператварылі яе ў балоты, дык ім і назначана жыць у месцах, якія яны самі стварылі. З цягам ча­су гэтым чорным сталі даваць розныя імёны: чорт, д’ябал, шайтан, нячысцік і гэтак далей…».

Вадзянікі чамусьці ўладарылі ў праклятых людзьмі мясцінах. На гэтыя вадаёмы (або былыя вадаёмы) ці балоты з нейкай нагоды быў накладзены праклён, яны падвяргаліся табуацыі з-за нейкага няшчаснага здарэння.

Тое, што вадзянік апынуўся ў балоце, у народнай міфалогіі даволі часта трактавалася, як ужо адзначалася вышэй, віною вадзяніка перад Усявышнім.  Ці, як сустракаецца ў іншых выпадках, гэта было пакараннем Бога за ўдзел вадзяніка, у ліку іншых нячысцікаў, у адкрытым выступленні супраць Усявышняга.

А. Афанасьеў падкрэслівае: «Калі сатана, распавядае народ, з усім сваім войскам быў кінуты з неба вогненнымі стрэламі Бога, то нячысцікі ўпалі – адныя ў цёмныя падзямеллі і апраметную, другія ў лясы і воды, іншыя ў хаціны, а некаторыя назаўсёды засталіся ў паветры; так пайшлі духі падземныя (карлікі, жыхары горных пячор), лешакі, вадзянікі і паветраныя бесы – імклівыя віхуры.

Гэта адметнае паданне ўтрымлівае ў сабе старажытны міф аб барацьбе Бога-грамоўніка з дэманічнымі сіламі, падноўленымі біблейскім апавяданнем аб звяржэнні з неба горных ангелаў».

Нельга не згадаць і пра тое, што ў народзе існуе і яшчэ адна думка – гэта меркаванне аб вадзяніку як аб дэманалагічнай істоце, якая жыве і гаспадарыць ў чыстай, бягучай вадзе, а не ў стаячай.

М. Нікіфароўскі сцвярджае: «3 нячысцікаў, якія гаспадараць у вадаёмах, неабходна выдзеліць тых, што жывуць у адкрытай чыстай вадзе, таму што яны бліжэй да чалавека, часам нават апякуюць яго амаль з той жа бескарыслівасцю, што і дамавікі».

Або наступнае сведчанне: «Вадзянік, ці вадзяны, жыве ў «жывой» вадзе, г. зн. якая толькі што прабівалася з-пад зямлі. Кожны вір мае свайго вадзяніка; яны жывуць у бяздонных крыніцах, у глыбіні рэк і азёр, наогул у такіх месцах, якія зімою не замярзаюць; гэта, як тлумачыць народ, лёд растае ад подыху вадзяніка».

Калі на буйных рэках вясною пачыналіся нечуваныя паводкі, то ведаючыя людзі казалі, «што гэта вадзянік сваё вяселле гуляе». У жонкі ён выбірае сабе вадзяніцу – з жахлівым тварам жанчыну і з вялізнымі грудзямі, ці прыгажуню-русалку.

Такім чынам, можна сцвярджаць, што паходжанне дэманалагічнага персанажа – вадзяніка, паводле народнай міфалогіі, трэба шукаць у значэнні слоў «вадзяны цар», «валадар», «цар-Змей» (маецца на ўвазе зноў-такі галоўны ў воднай прасторы, яе распараджальнік).

У пазнейшых біблейскіх міфах існуе традыцыйная схема: Сусвет і ўсё ў ім стварыў адзін-сам Бог, і ў разуменні людзей усе жывыя істоты і ўяўныя таксама (а да іх мы адносім вадзяніка ды іншых персанажаў дэманалагічнага плана) падзяляліся на добрых і злых.

Адбывалася гэта ў залежнасці ад таго, якія ўчынкі прыпісваліся людзьмі гэтым істотам ці з якімі сферамі прыроднага або грамадскага жыцця іх непарыўна звязвалі.

Таму і не даводзіцца здзіўляцца, што вадзянік у некаторай частцы вуснапаэтычных твораў значна лагоднейшы, чым астатнія нячысцікі. Дарэчы, аднясенне вадзянікоў да нячысцікаў, або, як іх яшчэ называлі ў беларускім фальклоры, чарцей (чартоў), таксама неадназначнае і яго можна ў значнай ступені аспрэчваць, але мы ў гэтым аспекце ідзём ужо за традыцыйна складзенай сістэмай расстаноўкі міфічных персанажаў.

Як адзначае М. Нікіфароўскі: «Сярод іх (вадзянікоў. – А.Н.) бываюць вірнікі і ціхоні, першыя жывуць у рухомай вадзе, а другія – у стаячай (азёрах і ставах). Але гэтая розніца нязначная, адзін і той жа вадзянік можа займаць бягучыя і стаячыя вадаёмы, абы толькі яны злучаліся адзін з адным».

М. Шаховіч пісаў: «Вадзяны дзед – душа тапельца – быў увасабленнем брыдоты». Відаць, у першую чаргу тут трэба гаварыць не пра ўвасабленне брыдоты, а пра больш старадаўнія карані дэманалагічнага персанажа, пра тыя часы, калі і вадзянік, і дамавік былі роднымі братамі і пры пераліку заўсёды стаялі побач. І слова «дзед» указвае хутчэй за ўсё не на брыдлівасць, не на агіднасць, а на павагу ў адносінах да такой міфілагічнай істоты.

 

Працяг – будзе

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Напишите свой комментарий!
Введите здесь ваше имя