Домой Аляксей Ненадавец Дэманалогія ці ніжэйшая міфалогія беларусаў

Дэманалогія ці ніжэйшая міфалогія беларусаў

Ад рэдакцыі

Тысячы гадоў беларускі народ бок аб бок жыў са сваімі «народнымі» вераваннямі, міфамі, паданнямі.  І – «дэманамі», гэта значыць – нячыстай сілай.

Беларуская міфалогія з’яўляецца адной з самых багатых – у свеце, лічыць даследчык Аляксей Ненадавец.

Між тым – скажам мы – некаторыя вераванні, у статусе забабонаў, некаторыя «дэманы»  – ў статусе нячыстай сілы, – не зжытыя да гэтага часу, і жывуць сярод нас…

Пачынаем цыкл   публікацый на гэтую тэму – тэму беларускай дэманалогіі.

 

 

Аляксей Ненадавец, беларуская міфалогія, дэманалогія, вуснапаэтычнай спадчына народа,
Лесавік.

Тэрмін (паняцце) “ніжэйшая міфалогія” цвёрда ўвайшоў у навуковы ўжытак сярод даследчыкаў ХІХ – ХХ стст. Яно і зразумела, бо, напрыклад, падзел усёй міфічнай прасторы на дзве агромнейшыя часткі: вышэйшую і ніжэйшую, дазваляў ім унесці пэўную стройнасць у даволі-такі ўмоўна-абстрактную сістэму.

Безумоўна, тут не выпадае разважаць, што чалавек раннеязычніцкага перыяду, калі ўсталёўваліся міфалагічна-анімістычныя погляды на прыроду і прыродныя з’явы, мог падзяляць апекуноў ці валадароў Сусвету, марскіх, зямных, нябесных прастораў на “вышэйшых” і “ніжэйшых”. Гэта зусім не так, бо тады ішоў працэс “тварэння” багоў, боскіх і дэманалагічных істот. Не выключана, што недзе там яны і набывалі  асноўны комплекс характэрных рысаў і ўласцівасцяў, якія характарызавалі пэўнае боства, ці боскі персанаж.

Яны, на першапачатковым этапе, усе былі роўныя, але потым пачаўся паступовы працэс вылучэння на пярэдні план адных, якія потым сталі галоўнымі багамі язычнікаў (Белбог, Чорнабог, Род, Сварог, Пярун, Вялес, Ярыла), і іншых, якія гублялі  свае першапачатковыя рысы і ўласцівасці, а разам з імі і пазіцыі ў іерархіі і язычніцкай рэлігіі (чорт, вадзянік, палявік, лесавік, русалка і г. д.).

Не выключана, што немалаважную ролю пры гэтым падзеле яшчэ адыграў і падзел усіх бостваў на “чыстых” і “нячыстых”. Ні ў якім разе нельга забывацца на тое, што менавіта барацьба дзвюх супрацьлегласцей рухала свет наперад, а ў дадзеным выпадку яна яшчэ і значна ўзмацняла і без таго моцныя пазіцыі вярхоўных багоў.

Вядома ж, ім дасталося ўсё толькі станоўчае, а адмоўнае, благое (“нехарошае”) прыпала на долю дэманалагічных персанажаў (так прадстаўнікі “ніжэйшай” міфалогіі сталі называцца ў эпоху хрысціянства, тут усё прыраўноўвалася да “дэмана”(аў)”.

Прыгадаем агульнавядомую легенду аб барацьбе Белбога і Чорнабога (зноў-такі, у хрысціянстве замененую на барацьбу Бога (Спаса) з д’ябламі).

У выніку перамогі першага ўсё воінства другога вымушана было ратаваца ўцёкамі (“было зрынута з нябесных вышыняў”), таму ўжо не мела часу, магчымасці (і права!) на выбар новай “сферы ўплыву”. Садзіліся (“прывязваліся”) там, дзе заставалася вольная да гэтага часу, а таму, маўляў, і далёка не самая лепшая прастора, мясціна.

Тым не меней, паводле высноў даследчыкаў, дэманалагічныя персанажы “ніжэйшай” міфалогіі былі значна бліжэйшымі нашым продкам у эпоху язычніцтва ды і ў эпоху станаўлення хрысціянства таксама, бо яны знаходзіліся “паблізу, побач, сярод людей”, не тое, што суровыя, маўклівыя і, адпаведна, далёкія нябесныя багі.

Таму і атрымалася, што боскі язычніцкі пантэон даволі хутка быў заменены хрысціянскімі святымі і да нашага часу пра іх дайшло зусім мала першасных рысаў і ўласцівасцяў, што з прадстаўнікамі “ніжэйшага” раду ўсё выйшла амаль наадварот.

З аднаго боку, яны так і засталіся блізкімі да людей, а з іншага – асуджаліся прадстаўнікамі новай рэлігіі, былі залічаны да разраду “нежыці”, а гэта ўжо напрамую азначала, што дэманалагічныя персанажы былі звязаны з “тым” светам, з “пазамагільным” жыццём.

Існавалі шматлікія павер’і, якія сведчылі, што “ніжэйшая” міфалогія не адмірае, а, наадварот, актыўна папаўняецца за лік … людзей.

Праўда, не ўсіх, не за лік сумленных хрысціян, а за лік “няправільных” нябожчыкаў – самазабойцаў, п’яніц, згарэўшых, тапельцаў.

Сюды ж адносілі і тых, хто памёр, не “паспеўшы пажыць”. Гэта немаўляты, якіх ненарокам прыдушылі (“прыспалі”) мацяркі, памершыя нехрышчонымі, а яшчэ і тыя, хто не паспеў стварыць сем’і і таму памёр, не пакінуўшы пасля сябе нашчадкаў.

Вось гэтыя нябожчыкі таксама станавіліся небяспечнымі для людзей, бо іхнія душы не маглі знайсці сабе супакаення ажно да таго часу, пакуль не надыходзіў канчатковы тэрмін іхняга “поўнага” зямнога жыцця.

Мала гэтага, іх не прымала ў сябе маці-зямля, а душы не знаходзілі прытулку і таму служылі нячыстай сіле.

Недзе адтуль і пайшло адпаведнае выслоўе “непрыкаяныя нябожчыкі”, г. зн. тыя, якія імкнуліся не супакоіцца, а, наадварот, “дацца ў знакі” зямным жыхарам.

Яны не толькі палохалі (“зводзілі”) людзей, але яшчэ і ўносілі адпаведны разлад у прыроду і, як заканамерны вынік, неўраджаі, пошасці, паморкі, эпідэміі, разгулы неўтаймаваных стыхій.

Назвы персанажаў “ніжэйшай” міфалогіі, бясспрэчна, звязаны, у першую чаргу, з нейкімі іхнімі характэрнымі асаблівасцямі. Гэта можа быць тэрыторыя (палявік, лесавік, вадзянік, балотнік). Некаторых з іх маглі называць у залежнасці ад часу, калі яны паводзілі сябе надзвычай актыўна (начніцы, паўдзённіцы).

Па-свойму выгляду яны былі і падобныя на людзей і – адрозныя ад іх (а як жа без гэтага!) нейкімі фантастычна-жудаснымі ці, наадварот, смяшліва-саркастычнымі рысамі.

І як бы там не было, але людзі не забываліся ні ў якім разе, што жылі і жывуць яны побач, таму і назвы адпаведныя – “дзядулька”, “бабуля”, “дзед”, “баба”, “дзядзька” і інш.

Дэманалагічныя персанажы заўсёды з’яўляліся своеасаблівай нормай ва ўзаемаадносінах паміж людзьмі і прыродай. Здзяйснялася ўсё гэта пры дапамозе легендаў, паданняў, міфалагічных былічак і аповедаў, асноўнымі дзеючымі асобамі ў якіх былі прадстаўнікі “ніжэйшай” міфалогіі.

Неабходна звярнуць увагу і на тое, што ў беларускай міфалогіі распрацоўкі, прысвечаныя народнай дэманалогіі, з”явіліся недзе ажно ў другой палове ХХ стагоддзя, а да гэтага тэарэтычныя працы былі надзвычай спрошчанымі.

Атрымлівалася, што беларускія матэрыялы дасылаліся нашымі збіральнікамі рускім, а тыя публікавалі іх пад сваімі прозвішчамі (такое тады практыкавалася), нават не згадваючы, напрыклад, П. Шэйна ці Е. Раманава, І. Грыгаровіча ці М. Нікіфароўскага.

Былі нават спробы “своеасабліва” пераймаць заснавальніка рускай “міфалагічнай школы” А. Афанасьева.

Так, П. Шпілеўскі апублікаваў сваю працу ”Белорусские народные поверья” (пад псеўданімам П. Древлянский) у якой прывёў вялікую колькасць беларускіх дэманалагічных персанажаў.

Праўда, іхняе “існаванне” ніколі не было пацверджана вуснапаэтычнай спадчынай нашага народа. Таму існуе думка, што яны былі проста… выдуманы самім аўтарам…

Адным словам, усялякае здаралася, але на самой справе ніжэйшы рад беларускай міфалогіі (дэманалагічны) быў ці не адным з самых багатых і шматвобразных ва ўсім свеце.

 

Працяг – будзе

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Напишите свой комментарий!
Введите здесь ваше имя